Diplomatik misyonların faaliyetlerindeki en karmaşık hukuki boyutlardan biri, temsilciliğin yerel personelinin (idari-teknik ve hizmet personeli) işçi haklarının güvence altına alınmasıdır. Bu alanda doğan uyuşmazlıklar, uluslararası hukukun iki temel prensibinin —devletin kendi vatandaşlarının sosyal-hukuki savunmasını sağlama yükümlülüğü ile yabancı devletin egemen bağışıklık hakkının— kesişme noktasında yer almaktadır.

Azerbaycan Cumhuriyeti İş Kanunu’nun 5. maddesi uyarınca, ülke topraklarında faaliyet gösteren yabancı temsilciliklerde çalışan yerel vatandaşların işçi hakları ulusal mevzuatla düzenlenir. Bu norm, işveren sıfatıyla hareket eden diplomatik misyonun işe alım, sosyal sigorta ve işten çıkarma prosedürlerinde yerel kanunlara uyma yükümlülüğünü doğurur. Ancak bu hakların pratik icrası, uluslararası hukukun belirlediği "diplomatik dokunulmazlık" duvarıyla karşı karşıya kalır.

Yabancı devletin diplomatik temsilcilikleri tarafından yerel işçiyle yapılan iş sözleşmesi haksız yere feshedilse dahi, yerel işçinin mahkeme yoluyla "işe iade" edilmesine dair kararların uygulanması ciddi bir hukuki paradoks yaratır. 1961 tarihli "Diplomatik İlişkiler Hakkında" Viyana Sözleşmesi’nin 22. maddesine göre, temsilcilik binaları mutlak dokunulmazlığa sahiptir. Bu sebeple, yerel icra memurlarının büyükelçilik arazisine girerek herhangi bir kişiyi zorla işe iade etme yetkisi yoktur. Böyle bir müdahale, yabancı devletin egemenliğine ve iç işlerine yasa dışı müdahale olarak kabul edilir.

Bununla birlikte, diplomatik misyonlarda çalışan yerel vatandaşların faaliyetleri yüksek güven ve güvenlik standartlarına dayanır. Uluslararası uygulamada, diplomatik temsilcilerin işçiye karşı duyduğu en küçük bir şüphe dahi iş akdinin feshi için yeterli bir "haklı neden" olarak kabul edilir. Yargılama sürecinde "yargı bağışıklığı" nedeniyle yabancı diplomatların sürece dahil edilmesi ve onlardan açıklama talep edilmesi mümkün değildir; bu da işçinin kendi iddiasını ispatlama imkânlarını kısıtlayan en temel faktörlerden biridir.

Azerbaycan Cumhuriyeti Anayasası’nın 151. maddesi uyarınca, Anayasa ve referandumla kabul edilen metinler hariç, ulusal mevzuat ile Azerbaycan’ın taraf olduğu uluslararası anlaşmalar arasında çelişki doğarsa, uluslararası anlaşma hükümleri esas alınır. Bu hiyerarşi bireysel iş uyuşmazlıklarında bazen aşılmaz bir hukuki labirent yaratsa da, aslında devletlerarası ilişkilerin fırtınalı sularında diplomatik temsilcilikleri dış baskılardan koruyan yegâne güvenli limandır. Burada bireysel çıkarlar değil, devletlerarası güvenin ve egemenliğin yüce sessizliği hüküm sürer.

Diplomatik dokunulmazlığın (Viyana Sözleşmelerinin) geçilmez kalelerinden habersiz bazı hukukçu ve avukatların büyük iddialarla elçiliklere karşı "hukuk savaşı" açması ise, dışarıdan bakanlar için profesyonel bir komedi türünde çekilmiş başarısız bir sahneyi andırır. Onlar "yel değirmenlerine karşı savaşan Don Kişot" inadıyla fırtına koparmaya çalışsalar da, yolun sonunda acı bir gerçekle yüzleşirler. Uluslararası hukukun hiyerarşisinde tüm o "parlak" görünen argümanlar mutlak bir sessizliğin içinde boğulmaya ve henüz mahkeme salonuna varmadan mağlubiyetin soğuk nefesini hissetmeye mahkûmdur. Bu manzara sadece acı bir tebessüm yaratır; zira sarsılmaz duvarlar karşısında kılıç sallamaya çalışan bu kişiler, aslında sonucu en başından belli olan bir tiyatronun son perdesinde rol aldıklarının farkına bile varmazlar.

Şu soru sorulabilir: Haklı veya haksız yere işten çıkarılan bir işçi işe iade talebiyle mahkemeye başvurduğunda, mahkeme nasıl bir karar vermelidir?

Hukukun yüce amacı mutlak adaleti tesis etmek olsa da, onun gerçek gücü kararların icra kabiliyeti ile ölçülür. Bir hakimin, diplomatik dokunulmazlıkla korunan bir süjeye karşı işe iade kararı vermesi, aslında hukuki bir illüzyon yaratmaktan başka bir şey değildir. Anayasa’nın 151. maddesi ve Viyana Sözleşmesi’nin aşılmaz normları karşısında, icrası imkânsız bir karara imza atmak hem hakimin profesyonelliğine hem de devletin yargı gücünün saygınlığına gölge düşürür.

Hakim anlamalıdır ki, uluslararası hukukun yargı yetkisi sınırlarını görmezden gelip "popüler" bir karar vermek adalet değil, sadece hukuki sonucu olmayan bir kağıt parçası üretmektir. Mahkeme yargılaması, ancak icrası mümkün olan hukukun zaferi üzerine inşa edildiğinde asli mahiyetini kazanır. Unutulmamalıdır ki, icra mekanizmasından yoksun bırakılmış her karar, hukuki etki bakımından aslında hiç doğmamış, ölü bir işlemdir.

Not: Alliance Legal Center, Azerbaycan Cumhuriyeti'nde diplomatik temsilciliklerin faaliyetlerinin hukuki müşavirliği alanında uzmanlaşmış lider bir hukuk firmasıdır. Uzun yıllardır diplomatik misyonların güvenilir ortağı haline gelen merkez, bu spesifik alandaki yüksek profesyonelliği ve kusursuz itibarıyla öne çıkmaktadır.